de slachtoffers van pesten

Plagen versus pesten

Plagen is gelijkwaardig, het is incidenteel en 'over en weer'. Plagen en geplaagd worden is een gezonde situatie waarvan je leert stevig in je schoenen te blijven staan.
Pesten is ongelijkwaardig, het gaat over macht en onmacht, het is structureel en eenzijdig. Pesten heeft grote gevolgen voor degene die wordt gepest. Pesten levert traumatische ervaringen op, te vergelijken met incest en andere geweldsdelicten.
Het verschil met een geweldsdelict is echter dat de slachtoffers van pesten zichzelf vaak de schuld geven. En als zij dat niet doen, dan doet hun omgeving het wel. Ouders, vrienden, docenten of hulpverleners zeggen dan dat hij of zij weerbaarder moet worden, zich niet zo gek moet kleden, zich moet conformeren aan de groep, zich anders moet gedragen .....
Vaak worden de slachtoffers naar een weerbaarheidstraining gestuurd of naar een andere klas of school. Het internet staat vol met tips en suggesties om het pesten op school of werk aan te pakken. Kijk maar eens op pestweb.nl of pesten.pagina.nl. Maar ook op die sites wordt gesuggereerd dat het pesten wel overgaat als het slachtoffer zich weerbaarder gedraagt.
Maar het slachtoffer alleen kan niets aan het pesten veranderen. Daar moeten andere dingen voor gebeuren, waarin het slachtoffer, de pesters, de meelopers, de docenten en de ouders ieder een eigen, specifieke bijdrage hebben. Ook al hebben scholen misschien een preventief pestbeleid, maar de praktijk is - zoals gewoonlijk - weerbarstig.

Signalen

Een van de problemen is het signaleren van pesten. Een ongeschreven wet - zowel op school als op het werk - is dat je niet klikt. Vaak weet de leiding niet dat er gepest wordt. Als het wordt gesignaleerd, worden er vaak wel maatregelen getroffen. Maar al stopt daarop het pesten, het slachtoffer heeft een traumatische ervaring die grote psychische, fysieke, en sociale gevolgen kunnen hebben. Elk slachtoffer ervaart het pesten anders en verwerkt de gevolgen op zijn/haar eigen manier. Sommigen blijven hun hele leven last houden van de trauma's, waardoor de kwaliteit van hun leven ernstig is aangetast. Anderen zijn na een proces van verwerking geheeld.

Gevolgen

Psychische

De psychische gevolgen kunnen bestaan uit angsten en fobieën. De angst wordt in het lichaam opgeslagen, wat leidt tot emotionele instabiliteit. Kleine gebeurtenissen roepen direct de angst weer op, vergelijkbaar met het zien van een foto of het horen van muziek dat hoort bij een bijzondere emotionele gebeurtenis. Ook dan komt de bijbehorende vreugde of het verdriet direct weer naar boven. De angst voor groepen is evident, maar ook andere vormen van angst komen voor: faalangst, sociale angst en vele vormen van fobieën (straatvrees, vliegangst). Deze kinderen zijn ook vaker en langer depressief.

Sociaal/emotioneel

Een belangrijk gevolg van pesten is het achterblijven in de sociale/psychische ontwikkeling. Pesten komt veel voor in groepen. Het slachtoffer raakt het gevoel van veiligheid in een groep kwijt. Het vermijdt ze voortaan en raakt geïsoleerd. Daardoor maakt het niet de normale dingen mee, die horen bij de sociale ontwikkeling, zoals onbekommerd spelen of kattenkwaad uithalen. Maar het slachtoffer leert ook niet gewoon ruzie te maken en om te gaan met meningsverschillen. Dat betekent vervolgens dat het moeilijk kan aangeven wat het wel en niet wil, moeilijk voor zichzelf kan opkomen, niet weerbaar is in het contact met anderen en geen nee kan zeggen. Het zich niet bewust zijn van grenzen of deze niet kunnen bewaken, leidt uiteindelijk tot chronische vermoeidheid en een burn-out.
De sociaal/emotionele ontwikkeling van gepeste kinderen heeft nog een ander bijeffect: het houdt zijn aandacht gericht op het voorkomen van pesten. De verstandelijke ontwikkeling van dit kind gaat heel snel, maar emotioneel blijft het achter. Deze disbalans uit zich bij kinderen in het vertonen van veel te volwassen gedrag en het op latere leeftijd steeds weer terugvallen op kind-zijn. Bij volwassenen uit het zich onder andere in bedplassen, het koesteren van knuffels en duimzuigen.

Sociaal

De sociale gevolgen komen gedeeltelijk voort uit de psychische gevolgen. In het contact met anderen blijft het slachtoffer op zijn hoede, het maakt moeizaam contact en is zich sterk bewust van zijn lichaam en alles wat het zegt en doet. Ook het tegenovergestelde is mogelijk: het overschreeuwt zichzelf en hangt de clown uit, maar daaronder schuilt de onzekerheid en het gekwetste zelfvertrouwen.
In vriendschappen komen deze tegenovergestelde reacties ook tot uiting. Slachtoffers kunnen aan de ene kant slecht vriendschappen aangaan, aan de andere kant gaan ze er volledig in op en doen werkelijk alles om de vriendschap maar te behouden.
Relaties en intimiteit vereisen een nog kwetsbaarder opstelling, en juist dat roept een grote angst op. De angst voor groepen heeft grote gevolgen. De maatschappij bestaat immers uit groepen, wat je ook doet of waar je ook bent: werk, school, buurthuis .... Waar kun je nog naar toe als juist een groep zo'n angst aanjaagt?

Ziekteverschijnselen

Bij psychische ziekten ontstaan emotionele blokkades die in verband staan met fysieke klachten. Lichaam en geest vormen immers een eenheid. Het lichaam reageert als de geest langdurig gevoelens wegduwt. Dat leidt tot allerlei ziekteverschijnselen waarvoor geen fysieke reden te vinden is. Automutilatie kan ook een gevolg zijn van pesten: zichzelf verwonden om de geestelijke pijn niet te hoeven voelen, te overschreeuwen. Verder kunnen eetstoornissen optreden, zowel veel te veel eten om niet te hoeven voelen, of niet kunnen eten omdat het lichaam al vol zit met emoties.

Begeleiding

Dit is slechts een greep uit de mogelijke gevolgen van pesten voor de gepeste. Natuurlijk leidt niet iedere gepeste onder deze gevolgen en is niet iedereen met overgewicht of een depressie ooit gepest. Wel stellen we dat slachtoffers van pesten goed begeleid moeten worden. Maar daar zit meteen het probleem. Slachtoffers wantrouwen vaak elke vorm van hulp, omdat in therapie al gauw het beeld ontstaat dat zij een aandeel hadden in het gepest worden, iets wat bij een slachtoffer van incest niet gauw meer zal worden gezegd. Alle betrokken moet zich scherp realiseren dat pesten een zwaar geweldsdelict is met mogelijk ernstige gevolgen voor het slachtoffer.